Hệ, vật liệu và thi công

Hai cái đúng phải cân

Thiết kế theo chuẩn tốt nhất thế giới thì đẩy được chất lượng lên, và có lúc chính đòi hỏi ấy kéo xưởng làm tốt hơn. Thiết kế theo khả năng thi công có thật thì chắc ra đúng thứ đã duyệt.

Vì sao đúng

Vật liệu, máy móc và tay nghề mỗi nơi mỗi khác. Bản thiết kế bỏ qua điều kiện ấy thường không bị từ chối. Nó bị làm lại một cách lặng lẽ, theo cách rẻ nhất xưởng làm được. Nét quá mảnh được làm dày lên, màu không pha được thì lấy màu gần nhất, kết cấu khó thì đổi kết cấu. Mỗi lần như vậy là một quyết định thiết kế do người không chịu trách nhiệm về nó đưa ra, và thường không ai báo lại. Thứ ra khỏi xưởng không còn là thứ đã duyệt, trong khi khách chỉ gặp thứ ra khỏi xưởng. Nguyên lý này không nói duyệt bản trình trên màn hình là sai. Bản trình là chỗ chọn hướng và chốt hình, làm từ xa được. Nó chỉ chưa phải chỗ chốt vật thật. Việc ấy là duyệt mẫu sản xuất, một bước khác. Xem thêm 0.5, 0.3, 10.05

Khi nào không áp dụng

Vật phẩm làm một lần, số lượng rất ít, có ngân sách cho thủ công đặc biệt thì được vượt khả năng thông thường, vì người làm được chọn riêng. Khi doanh nghiệp làm việc lâu dài với một xưởng và cùng nâng chuẩn của xưởng ấy, đòi hỏi vượt khả năng là một khoản đầu tư có chủ đích, không phải lỗi.

Cái giá phải trả

Doanh nghiệp bỏ một số hiệu ứng đẹp trên màn hình. Người thiết kế phải hỏi xưởng, hỏi thợ, xin mẫu, và mất thời gian cho những câu hỏi không ai thấy trong bản trình.

Nguồn

• Geoffrey Boothroyd, Peter Dewhurst, Winston Knight, Product Design for Manufacture and Assembly (CRC Press)
• Gavin Ambrose, Paul Harris, The Production Manual (AVA Publishing)

Hai cái đúng phải cân

Bản giao là bộ tài liệu đưa xưởng. Bản giao gọn thì tin vào tay nghề thợ: ít chữ, đẹp, thợ giỏi không thấy bị dạy. Bản giao đầy đủ thông số thì dài, tốn công soạn, nhưng không để chỗ cho đoán.

Vì sao đúng

Điều kiện tệ nhất của thi công thường không phải máy kém, mà là người làm không gặp người thiết kế. Đó là thợ ca đêm, xưởng nhận lại việc từ xưởng khác, hay người lắp đo tại chỗ thấy tường không phẳng và kích thước thật khác bản vẽ. Ở những chỗ ấy, điều gì không ghi thì thợ đoán, và đoán theo cách quen tay nhất. Mức lệch cho phép là phần hay bị bỏ nhất. Ngành in offset đã ghi mức lệch cho phép thành chuẩn (ISO 12647-2:2013, chỉ áp cho in offset). Còn biển, may, sơn thì người giao việc phải tự ghi mức lệch vào bản giao. Thiếu mức lệch thì nghiệm thu không có thước đo. Hoặc mọi độ lệch đều được cho qua, hoặc độ lệch nào cũng thành tranh cãi giữa khách và xưởng. Khi ấy người thiết kế phải đứng ra quyết bằng cảm giác. Ghi sẵn chỗ được phép thay, và thay bằng gì, tức là người thiết kế đã quyết trước điều thợ sẽ phải tự quyết.

Khi nào không áp dụng

Làm với một xưởng quen lâu năm, có người thiết kế có mặt lúc làm, thì ghi ít hơn được. Nhưng những gì dùng để nghiệm thu vẫn phải viết ra, vì người nghiệm thu chưa chắc là người có mặt.

Cái giá phải trả

Việc soạn bản giao tốn thời gian. Người thiết kế phải hiểu vật liệu đủ để biết mức lệch nào là hợp lý, không thể ghi con số cho có.

Nguồn

• ISO 12647-2:2013, Graphic technology, Process control for the production of half-tone colour separations, proof and production prints, Part 2: Offset lithographic processes (chỉ áp cho in offset; dẫn làm ví dụ ở cơ chế)

Hai cái đúng phải cân

Tập bản vẽ hoàn chỉnh thì chắc: từng món được chăm chút, duyệt được, đẹp ngay. Bộ quy tắc thì làm ra được những món chưa có. Nhưng món do người không chuyên làm theo quy tắc có thể kém đẹp hơn món người thiết kế vẽ tay.

Vì sao đúng

Sau bàn giao, doanh nghiệp làm ra điểm chạm mới mỗi tuần: bài đăng, bảng giá, biển khuyến mãi, thư mời, tờ hướng dẫn. Số món ấy trong một năm nhiều hơn mọi tập bản vẽ. Món nào không có trong tập sẽ được ai đó vẽ theo gu của họ. Quy tắc gồm lưới, thang cỡ chữ, cách dùng màu, khoảng trống và khuôn mẫu dựng sẵn. Lưới là khung chia cột và hàng để đặt chữ và ảnh. Quy tắc biến quyết định thiết kế thành những lựa chọn đã thu hẹp, nên người không chuyên vẫn làm ra kết quả nằm trong hệ. Những thứ lặp lại giống nhau qua nhiều tay ấy mới giúp khách nhớ thương hiệu. Ý tưởng thiết kế bằng quy tắc thay vì bằng bản vẽ không mới. Karl Gerstner đã đặt nó thành phương pháp từ năm 1964. Đây là mặt thi công của một nguyên lý ở chương 4: có thể mua lẻ từng món, nhưng mọi món theo một bộ quy tắc chung. Vì doanh nghiệp cần một bộ quy tắc chung, nên hệ nhận diện phải giao dưới dạng quy tắc. Xem thêm 0.4, 4.01

Khi nào không áp dụng

Doanh nghiệp rất nhỏ, ít điểm chạm, ít khi làm ấn phẩm mới thì vài bản vẽ hoàn chỉnh là đủ. Viết quy tắc cho một cửa hàng có một tấm biển là làm thừa. Quy tắc quá nhiều thì thành cuốn cẩm nang không ai đọc. Chỉ nên đặt quy tắc ở chỗ nếu để tự do thì hệ sẽ vỡ.

Cái giá phải trả

Doanh nghiệp phải đầu tư viết quy tắc và dựng khuôn, việc khó trình bày hơn một tập hình đẹp. Món làm theo quy tắc ít bất ngờ. Người thiết kế phải chấp nhận để người khác làm ra những bản mình chưa duyệt từng cái.

Nguồn

• Karl Gerstner, Designing Programmes, Arthur Niggli, 1964
• Josef Müller-Brockmann, Grid Systems in Graphic Design, Arthur Niggli, 1981