Chữ Việt

Hai cái đúng phải cân

Một bên là kiểu chữ đẹp, có cá tính, được giới thiết kế thế giới tin dùng. Một bên là phần dấu được vẽ cẩn thận cho tiếng Việt.

Vì sao đúng

Nhìn từ xa, một đoạn văn tạo ra một độ đậm nhạt chung do mọi nét chữ góp lại. Ở tiếng Anh, dấu gần như không có, nên lỗi dấu bị khuất đi. Ở tiếng Việt, dấu xuất hiện dày đến mức nó quyết định độ đậm nhạt ấy. Dấu vẽ mà không có người đọc tiếng Việt soát lại thường quá nhỏ, quá mảnh, đặt lệch, hoặc va nhau khi chồng hai tầng. Mắt người Việt thấy ngay, dù không nói ra được vì sao.

Khi nào không áp dụng

Thương hiệu chỉ dùng tên không dấu và sống chủ yếu ở thị trường nước ngoài thì phần dấu ít quyết định hơn. Chữ thương hiệu đã cố ý bỏ dấu thì không được miễn. Nguyên lý này vẫn áp cho mọi chữ có dấu còn lại của hệ, từ tiêu đề, khẩu hiệu tới văn bản. Xem thêm 9.05

Cái giá phải trả

Doanh nghiệp phải loại bỏ nhiều kiểu chữ đẹp, hoặc phải trả thêm để vẽ lại dấu theo một giấy phép cho phép sửa. Xem thêm 9.03

Nguồn

• Donny Trương, Vietnamese Typography, chương Design Challenges và Diacritical Details (vietnamesetypography.com)

Hai cái đúng phải cân

Tiêu đề xếp dòng chặt thì sắc và mạnh. Chữ hoa có dấu chồng như Ẩ, Ỗ, Ữ thì cần chỗ phía trên.

Vì sao đúng

Khung chữ Latin được tính từ chiều cao chữ hoa. Dấu tiếng Việt cộng thêm một đến hai tầng phía trên chiều cao ấy, nhất là dấu thanh đặt trên dấu mũ (â, ê, ô) hay dấu trăng (ă). Dấu nặng dưới chữ hoa thì lấn xuống khoảng giữa hai dòng. Khoảng dòng tính theo chữ Latin sẽ để dấu của dòng dưới chạm hoặc đè lên chân chữ dòng trên. Ngoài đời, đó là dòng tên in sát mép trên của thùng hàng hay hộp đèn: chữ Ổ, Ẫ bị xén dấu và đọc ra chữ khác. Trên website, khung chứa chữ cắt phần tràn sẽ xén mất dấu mà không báo lỗi. Hệ chữ hiếm khi hỏng ở ngày bàn giao. Nó hỏng ở ngày doanh nghiệp đặt tên sản phẩm thứ mười có chữ Ặ hay Ữ.

Khi nào không áp dụng

Cụm chữ cố định của logo và khẩu hiệu dựng sẵn, đã duyệt từng chữ, được miễn phép đo khoảng dòng. Nhưng chúng không được miễn bước thử chỗ đứng cho tên sản phẩm con. Tiêu đề chữ thường cũng không được miễn. Chữ thường mang dấu chồng như ẫ, ổ có thể cao bằng hoặc cao hơn chữ hoa không dấu. Xem thêm 9.06

Cái giá phải trả

Tiêu đề trông thoáng hơn bản mẫu quốc tế. Doanh nghiệp phải chấp nhận điều ấy, hoặc vẽ lại dấu thấp hơn cho riêng cỡ lớn.

Nguồn

• Donny Trương, Vietnamese Typography, chương Design Challenges và Diacritical Details (vietnamesetypography.com)
• Microsoft, OpenType Specification, bảng OS/2 (usWinAscent, usWinDescent, fsSelection bit 7 USE_TYPO_METRICS)

Hai cái đúng phải cân

Bản Việt hoá có sẵn thì nhanh, rẻ, dấu thường đã ổn. Quyền dùng thì đòi giấy phép cho in ấn, website, ứng dụng, video.

Vì sao đúng

Giấy phép kiểu chữ thường chia theo cách dùng: trên máy tính, trên web, trong ứng dụng, nhúng vào tệp. Nhiều giấy phép cấm sửa chữ gốc, mà Việt hoá là sửa. Thương hiệu càng lớn, càng hiện ở nhiều nơi thì rủi ro bị đòi quyền càng lớn. Đổi chữ khi đã dùng nhiều năm thì khách mất một phần khả năng nhận ra thương hiệu. Không ít bản Việt hoá lưu hành trên mạng dựng từ chữ gốc chỉ cho dùng cá nhân. Hợp lệ hay không là do giấy phép của chữ gốc quyết, không do người Việt hoá. Logo đã chuyển chữ thành nét vẽ thì không còn cần tệp chữ để hiện. Nhưng quyền dùng hình chữ ấy vẫn do giấy phép quyết. Nhiều giấy phép cho dùng trong logo, một số đòi giấy phép riêng hoặc cấm đăng ký nhãn hiệu có chứa chữ. Logo định đăng ký nhãn hiệu thì đọc đúng điều khoản ấy trước khi chốt.

Khi nào không áp dụng

Kiểu chữ theo giấy phép mở thì được sửa và dùng thương mại, như SIL Open Font License. Điều kiện là bản đã sửa phải đổi tên, nếu kiểu chữ gốc có khai tên dành riêng.

Cái giá phải trả

Doanh nghiệp phải trả tiền giấy phép, hoặc thu hẹp lựa chọn về các kiểu chữ có giấy phép rõ.

Nguồn

• SIL Open Font License 1.1

Hai cái đúng phải cân

Một bên là giữ một hình chữ duy nhất ở mọi cỡ và mọi vật liệu: nhất quán, dễ quản, khách gặp ở đâu cũng là cùng một chữ. Một bên là cho dấu được đổi theo nơi nó xuất hiện: to hơn, đậm hơn, khe rộng hơn ở cỡ nhỏ và trên vật liệu thô. Lý do: dấu là nét nhỏ nhất và mất trước thân chữ. Xem thêm 12.01

Vì sao đúng

Dấu là những nét nhỏ nhất của chữ Việt. Vì vậy chúng mất trước tiên khi chữ ở cỡ nhỏ, khi mực loe trên giấy không tráng phủ, khi chỉ thêu không đủ mũi, hay khi máy in nhiệt in độ phân giải thấp. Dấu nặng thường mất đầu tiên. Dấu hỏi và dấu ngã thì loe thành một vệt rồi lẫn vào nhau. Có những chỗ hỏng mắt không thấy được. Chữ trông đúng trên màn hình mà máy đọc ra một chuỗi khác, nên ô tìm kiếm không ra, đường dẫn không khớp. Xem thêm 9.09

Khi nào không áp dụng

Thương hiệu chỉ sống trên màn hình độ phân giải cao, ở cỡ chữ lớn, thì được miễn phần vật liệu. Phần chữ đi qua máy thì không được miễn.

Cái giá phải trả

Đôi khi doanh nghiệp phải có bản chữ riêng cho cỡ nhỏ và vật liệu thô.

Nguồn

• Donny Trương, Vietnamese Typography, chương Diacritical Details (vietnamesetypography.com)
• ISO 12647-2:2013, độ tăng tầng thứ (mực loe) theo từng loại giấy
• Unicode Standard Annex #15, Unicode Normalization Forms

Hai cái đúng phải cân

Bỏ dấu thì dễ đăng ký tên miền, dễ đọc với người nước ngoài, hình chữ gọn. Giữ dấu thì giữ nghĩa, giữ giọng, giữ gốc.

Vì sao đúng

Bỏ dấu không chỉ bỏ nét, nó đổi nghĩa và đổi cách đọc. Một tên không dấu có thể ứng với nhiều tên có dấu. Khi dấu bị bỏ chỉ vì hình thức, doanh nghiệp đã bỏ đi một phần nghĩa mà không ai cân xem đổi lại được gì.

Khi nào không áp dụng

Tên vay mượn hoặc tên tự đặt vốn không có dấu. Tên khách đã đặt và đăng ký trước khi studio nhận việc thì studio không mở lại tên. Nếu bản không dấu chưa được quy định, studio vẫn soát theo điều kế tiếp, nói rủi ro bằng văn bản, và quyền quyết là của khách. Chữ thương hiệu có thể đứng không dấu khi đủ ba điều kiện. Một là bản không dấu ấy đã được quy định cho tên. Hai là lý do bỏ dấu được ghi trong cẩm nang. Ba là ở mọi chỗ người ta đọc chữ, tên vẫn viết đủ dấu. Thiếu một điều kiện là bỏ dấu vì hình thức. Xem thêm 9.10

Cái giá phải trả

Giữ dấu thì doanh nghiệp phải sống với hai bản tên: bản có dấu cho người đọc, và bản không dấu cho tên miền, tài khoản, hệ thống không gõ được dấu. Tên có vần oa, oe, uy còn mang thêm một lựa chọn là kiểu đặt dấu, như hoà hay hòa. Lựa chọn ấy cũng phải chốt một lần. Xem thêm 9.10

Nguồn

• Nguyễn Đình Hoà, Vietnamese: Tiếng Việt không son phấn (John Benjamins, 1997), phần thanh điệu và chữ viết
• Donny Trương, Vietnamese Typography, chương Design Challenges (vietnamesetypography.com)