Luật hệ chữ để dấu tiếng Việt luôn đúng và đẹp

Nhiều thương hiệu Việt chọn kiểu chữ vì trông đẹp ở mẫu Latin, rồi tới khi gõ tiếng Việt mới phát hiện dấu lệch, dấu chồng vỡ, dấu nặng đặt sai vị trí. Đó là lỗi xuất phát từ việc thiếu luật hệ chữ rõ ràng, không phải lỗi của người thiết kế từng trang cụ thể. Luật hệ chữ trong quy chuẩn thương hiệu tồn tại để ngăn lỗi đó xảy ra ngay từ đầu.

Điều kiện không thể bỏ qua khi chọn kiểu chữ

Trước khi bàn tới cấp bậc hay cỡ chữ, Anh / Chị cần xác minh một điều: kiểu chữ đó có dựng dấu tiếng Việt đầy đủ không. Tiếng Việt dùng dấu thanh và dấu phụ chồng lên nguyên âm, tạo ra các tổ hợp như "ộ", "ướ", "ặ". Nhiều kiểu chữ ngoại chỉ có dấu cơ bản của tiếng châu Âu, thiếu các ký tự tổ hợp này. Khi thiếu, hệ thống chắp dấu từ bộ ký tự khác, khiến khoảng cách và vị trí dấu lệch.

Ba nhóm cần soi kỹ nhất là dấu chồng (dấu thanh đặt trên dấu mũ hay dấu trăng, như ấ, ẳ), dấu móc của ư, ơ, và dấu dưới như dấu nặng (ộ, ặ, ượ). Một đoạn tiếng Việt thông thường chưa đủ để lộ lỗi, nên cần một bộ chữ thử riêng, nêu ở phần sau.

Chất lượng dựng dấu là tiêu chí loại kiểu chữ ngay từ bước chọn, không phải việc sửa sau.

Tiêu chí chọn kiểu chữ cho tiếng Việt

Thử bằng chữ Việt thật

Gõ đúng một bộ chữ khó: ẤN ĐỘ, ỔN ĐỊNH, KỶ NIỆM, THẲNG, LẶNG, TRƯỜNG, NGƯỠNG, rồi Nghiêng ngửa, Lượm lặt, Tưởng tượng. Sau đó soi mấy chỗ: dấu thanh có va dấu mũ hay dấu trăng không; móc của Ư, Ơ viết hoa có đâm vào dấu của chữ bên cạnh không; dấu hỏi và dấu ngã ở cỡ nhỏ nhất trên màn hình có còn phân biệt được không.

• Dấu rời: gõ lại câu bằng Unikey đặt bảng mã Unicode tổ hợp (dạng dấu rời), mở ở cỡ 12 đến 14px trên một máy Windows thật. Dấu rời khỏi chữ là kiểu chữ chưa làm phần đặt dấu.
• Khoảng dòng: đặt hai dòng chồng nhau, dòng trên có g, p, y, dòng dưới có Ẫ, Ỗ; giữa đỉnh dấu và chân chữ phải còn khe trắng. Gõ dãy Ẫ Ằ Ỗ Ữ ở cỡ lớn trong Word trên Windows: dấu bị cắt đầu thường do tệp chữ khai chiều cao thấp, chỉnh khoảng dòng không cứu được. Trên trình duyệt thì thường do khung chứa chữ.
• Khoá chữ: (cụm chữ cố định của logo) gõ tên thương hiệu và vài tên sản phẩm con giả định, có cả chữ mang dấu trên lẫn dấu dưới như Ặ, Ậ. Dấu nào không có chỗ đứng là chỗ hệ sẽ gãy khi doanh nghiệp lớn lên.
• Vật liệu thật: in dòng chữ nhỏ nhất trên đúng giấy hoặc decal sẽ dùng, cả bản chữ trắng trên nền màu nếu có, rồi nhờ một người chưa đọc nội dung đọc to. Đọc sai dù một dấu là chưa đạt.

Cấu trúc cấp bậc chữ trong luật

Sau khi chọn được kiểu chữ đạt yêu cầu, luật hệ chữ cần định rõ cấp bậc sử dụng. Mỗi cấp phục vụ một chức năng đọc khác nhau và cần quy định cụ thể về cỡ, độ đậm và ngữ cảnh dùng. Thông thường một bộ quy chuẩn cần ít nhất ba cấp:

• Tiêu đề (Heading): dùng cho tên mục lớn, banner, tiêu đề trang. Cỡ lớn, thường dùng độ đậm cao hơn.
• Thân bài (Body): dùng cho văn bản dài, nội dung chính. Cỡ vừa, ưu tiên dễ đọc hơn bắt mắt. Đây là cấp đọc nhiều nhất nên cần thử dấu tiếng Việt kỹ nhất.
• Chữ phụ (Caption / Label): dùng cho chú thích, nhãn, thông tin thứ cấp. Cỡ nhỏ, cần cân nhắc độ rõ ở kích thước nhỏ, đặc biệt với dấu chồng.

Frontify và Kedraco đều ghi nhận rằng quy chuẩn cần liệt kê kiểu chữ được duyệt kèm cấp bậc, cỡ và cách dùng cho từng nền tảng để giữ nhất quán trên mọi sản phẩm số và in ấn.

Số lượng kiểu chữ và kiểu chữ thay thế

Ngoài kiểu chữ chính, luật hệ chữ cần ghi rõ kiểu chữ thay thế (fallback font, tức kiểu chữ dự phòng hiển thị khi môi trường không cài được kiểu chữ chính). Đây là điểm nhiều quy chuẩn bỏ sót. Khi gửi tệp Word, PowerPoint hay PDF qua các máy không cài kiểu chữ, hệ điều hành tự chọn kiểu chữ mặc định và thường phá vỡ căn chỉnh, xuống dòng và bố cục tổng thể.

Lỗi thường gặp khi làm luật hệ chữ

• Chọn kiểu chữ vì đẹp ở mẫu Latin, không thử dấu tiếng Việt. Lỗi chỉ lộ ra khi đội bắt đầu gõ nội dung thật.
• Không quy định kiểu chữ thay thế, dẫn đến tài liệu mở trên máy khác đổi kiểu chữ hoàn toàn và phá bố cục.
• Dùng quá nhiều kiểu chữ mà không có luật phân vai rõ ràng, khiến ấn phẩm trông thiếu nhất quán dù từng trang vẫn đẹp riêng lẻ.
• Không phân biệt giấy phép dùng thương mại và dùng web: một số kiểu chữ cho phép in nhưng không cho nhúng vào trang web hoặc ứng dụng.

Bài viết là thông tin tham khảo. Phạm vi, giá và cam kết cụ thể của Sinh Vũ ghi trong hồ sơ đề xuất và hợp đồng đã ký.