Tên chung và tên món ăn: đăng ký độc quyền được không

Câu trả lời ngắn: không đăng ký được. Tên gọi chung của một món ăn hay loại sản phẩm không thuộc về ai, và pháp luật sở hữu trí tuệ giữ nguyên điều đó vì lý do rất thực tế. Nếu ai đó độc quyền được chữ "phở", "bánh mì" hay "cà phê rang xay", thì những người kinh doanh còn lại không có từ nào để gọi sản phẩm của mình nữa. Luật từ chối để bảo vệ ngôn ngữ thương mại chung, không phải để gây khó dễ.

Thang phân biệt: vị trí quyết định tất cả

Trong luật nhãn hiệu, mọi tên đều rơi vào một trong bốn bậc trên thang phân biệt (spectrum of distinctiveness). Từ yếu nhất đến mạnh nhất:

• Chung (generic): tên gọi thông thường của loại sản phẩm. Về nguyên tắc không đăng ký được, dù dùng bao nhiêu năm. Ví dụ: "phở", "bánh tráng", "nước mắm".
• Mô tả (descriptive): mô tả trực tiếp đặc điểm, thành phần, xuất xứ hoặc chất lượng. Bị từ chối trừ khi đã đạt tính phân biệt qua sử dụng lâu dài và rộng rãi. Ví dụ: "Tươi Ngon", "Truyền Thống", "Vị Miền Tây".
• Gợi ý (suggestive): gợi ra đặc tính nhưng không nói thẳng, cần tưởng tượng. Đăng ký được và bảo hộ ở mức trung bình.
• Tự tạo hoặc tuỳ tiện (arbitrary/fanciful): từ không có nghĩa liên quan hoặc hoàn toàn bịa ra. Mạnh nhất, bảo hộ rộng nhất.

Tên Anh / Chị đang cân nhắc nằm ở bậc nào trên thang này, bậc đó quyết định có đăng ký được không. Mức độ nổi tiếng hay ngân sách truyền thông tự nó không quyết định điều đó.

Khi nào tên mô tả vẫn có cơ

Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam cho phép một ngoại lệ. Nếu dấu hiệu mô tả đã được sử dụng liên tục, rộng rãi trước ngày nộp đơn, đến mức người tiêu dùng trong phân khúc đó tự nhiên gắn tên này với một nguồn gốc duy nhất, thì có thể được chấp nhận. Đây gọi là tính phân biệt qua sử dụng. Tuy nhiên đây là con đường khó. Anh / Chị phải nộp bằng chứng cụ thể như doanh thu, phạm vi phân phối, tài liệu quảng cáo, khảo sát nhận biết. Việc đủ hay chưa đủ do Cục Sở hữu trí tuệ thẩm định; đại diện sở hữu công nghiệp hoặc luật sư có thể đánh giá trước khả năng đạt.

Quan trọng cần phân biệt: tên chung gần như không đạt được ngoại lệ này dù dùng bao lâu. Chỉ tên mô tả mới có lối thoát.

Từ chung là tên gọi thông thường của sản phẩm, không bao giờ đóng vai trò dấu hiệu phân biệt và không được bảo hộ dù đã sử dụng lâu dài đến đâu.

Cornell Legal Information Institute, Spectrum of Distinctiveness

Lỗi thường gặp khi đặt tên ngành F&B và nông sản

• Nhầm được dùng với được độc quyền. Anh / Chị hoàn toàn có thể đặt tên sản phẩm là "Gạo Thơm Huyết Rồng" và bán bình thường. Nhưng không ai ngăn đối thủ dùng chữ "Gạo Thơm" vì đó là mô tả chung.
• Thêm dấu hoặc viết hoa tưởng là đủ. "PHỞ" viết hoa hay "Bánh·Mì" vẫn là tên chung, chỉ thay đổi hình thức trình bày, không thay đổi bản chất.
• Dồn ngân sách xây tên không giữ được. Nếu phần nổi bật nhất của thương hiệu là chữ mô tả chung, đối thủ có thể dùng lại chữ đó tự do. Mọi đồng đầu tư truyền thông khi đó trở thành lợi thế chung của cả ngành, không phải lợi thế riêng của thương hiệu.
• Bỏ qua bước kiểm tra sớm. Nhiều thương hiệu phát hiện vấn đề sau khi đã in bao bì hàng loạt. Sàng lọc pháp lý nên làm trước thiết kế, không phải sau.

Hai cấu trúc tên hay gặp

Với ngành F&B, nông sản OCOP, hay đặc sản vùng miền, tên đặc sản địa lý đôi khi được bảo hộ theo cơ chế chỉ dẫn địa lý (geographical indication). Chủ sở hữu chỉ dẫn địa lý là Nhà nước, chỉ tổ chức, cá nhân trong vùng được cho phép mới được dùng, và dùng tên vùng đã được bảo hộ trên sản phẩm không đạt điều kiện là xâm phạm. Nếu sản phẩm của Anh / Chị gắn với vùng địa lý cụ thể, đây là hướng đáng khảo sát thêm với cơ quan có thẩm quyền.

Bài viết là thông tin tham khảo. Phạm vi, giá và cam kết cụ thể của Sinh Vũ ghi trong hồ sơ đề xuất và hợp đồng đã ký.