Quyền sử dụng ảnh gồm những gì?

Trong ngành nhiếp ảnh thương mại, bản quyền tác giả phát sinh ngay khi tác phẩm được tạo ra và thuộc về người chụp, trừ khi có thoả thuận chuyển nhượng bằng văn bản. Điều Anh / Chị nhận được sau khi ký hợp đồng chụp là một giấy phép sử dụng có giới hạn, không phải toàn bộ bản quyền. Ranh giới đó ảnh hưởng trực tiếp đến việc Anh / Chị có thể làm gì với ảnh, trên kênh nào, trong bao lâu và ở đâu.

Bốn chiều cấu thành quyền

Quyền sử dụng ảnh không phải một con số đơn lẻ. Nó được xác định bởi bốn chiều độc lập, và thiếu rõ ràng ở bất kỳ chiều nào đều có thể tạo ra tranh chấp sau này.

• Kênh phân phối: mạng xã hội hữu cơ (organic social), quảng cáo trả phí (paid ads), website, in ấn (print), biển ngoài trời (out-of-home), truyền hình (broadcast), bao bì sản phẩm (packaging). Mỗi kênh thường được tính riêng vì mức độ phơi bày thương mại khác nhau.
• Thời hạn: 6 tháng, 1 năm, 3 năm hoặc vĩnh viễn (perpetual). Hết hạn mà không gia hạn là vi phạm hợp đồng dù Anh / Chị đã trả đủ tiền từ đầu.
• Lãnh thổ: trong nước, khu vực Đông Nam Á hoặc toàn cầu. Ảnh chụp cho thị trường nội địa mà đem dùng cho xuất khẩu là ngoài phạm vi nếu hợp đồng không ghi.
• Mục đích: thương mại (commercial), biên tập (editorial, tức là báo chí hoặc nội dung không bán hàng trực tiếp) hoặc nội bộ (internal, không công bố ra bên ngoài). Phí cho mục đích nội bộ thường thấp hơn đáng kể.

Độc quyền và không độc quyền: chênh lệch ở đâu?

Ngoài bốn chiều trên, Anh / Chị cần quyết định có cần độc quyền hay không.

Anh / Chị không phải lúc nào cũng cần độc quyền toàn bộ. Đôi khi chỉ cần độc quyền trên một kênh hoặc trong một ngành hàng, và điều đó giúp tối ưu chi phí đáng kể.

Các quyền bổ sung cần chú ý

• Quyền chỉnh sửa và cắt ghép: Anh / Chị có được tự ý crop, thay màu hoặc ghép ảnh vào thiết kế khác không? Nếu hợp đồng không ghi rõ, câu trả lời mặc định là không.
• Quyền tạo tác phẩm phái sinh (derivative work): dùng ảnh làm nền cho video, infographic hoặc NFT đều thuộc nhóm này.
• Quyền cấp phép lại (sublicense): nếu Anh / Chị làm việc qua agency hoặc đối tác phân phối, họ có được sử dụng ảnh thay mặt Anh / Chị không? Cần ghi rõ trong hợp đồng.

Bản quyền tác giả phát sinh ngay khi tác phẩm được tạo ra và thuộc về tác giả, trừ khi có thoả thuận chuyển nhượng bằng văn bản. Quyền sử dụng là sự cho phép có giới hạn, không phải chuyển nhượng toàn bộ bản quyền.

Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam 2005, sửa đổi 2022, Điều 39 và Điều 48

Lỗi thường gặp khi dùng ảnh thương mại

• Nhầm "mua ảnh" là "có mọi quyền": nhiều hợp đồng chỉ cấp quyền dùng cho một hoặc hai kênh trong thời hạn cụ thể. Phí sáng tạo và phí sử dụng là hai khoản tách biệt.
• Dùng ảnh trên paid ads khi hợp đồng chỉ cho phép organic social: hai kênh này khác nhau về phí vì phạm vi tiếp cận và mục đích thương mại khác nhau.
• Bỏ qua lãnh thổ khi mở rộng thị trường: ảnh chụp cho Việt Nam, đem dùng cho chiến dịch xuất khẩu sang Đông Nam Á mà không gia hạn quyền là vi phạm hợp đồng.
• Không lưu hồ sơ quyền bằng văn bản: khi Facebook hoặc Google yêu cầu chứng minh quyền ảnh để chạy quảng cáo, Anh / Chị cần xuất trình tài liệu. Thoả thuận miệng hoặc tin nhắn không đủ.
• Quên gia hạn khi hết hạn hợp đồng: tiếp tục dùng ảnh sau thời hạn mà không gia hạn tạo rủi ro pháp lý, dù phần chi phí sản xuất đã thanh toán đầy đủ.

Góc nhìn của Sinh Vũ

Sinh Vũ bàn giao kèm "Hướng dẫn sử dụng theo kênh" như một phần trong gói bàn giao chuẩn. Tài liệu này ghi rõ từng ảnh được dùng ở kênh nào, trong thời hạn bao lâu và với mục đích gì. Khi nền tảng quảng cáo yêu cầu chứng minh quyền, Anh / Chị có sẵn hồ sơ để xuất trình ngay.

Quyền model release (giấy phép người xuất hiện trong ảnh) và location release (giấy phép địa điểm) cũng được chuẩn hoá trong hợp đồng ngay từ đầu dự án. Điều này tránh tình huống Anh / Chị muốn mở rộng dùng ảnh sau này nhưng bị chặn vì thiếu giấy tờ từ người mẫu hoặc chủ địa điểm.

Cách tiếp cận này không phải thủ tục hành chính. Đó là bảo vệ ngân sách và thời gian của Anh / Chị về sau.