Doanh nghiệp gia đình: giữ hay đổi, câu hỏi đúng ở đâu
Tranh luận thương hiệu trong gia đình thường lẫn ba chuyện khác nhau vào một bàn. Gỡ đúng vòng mới ra được quyết định thật.
Tranh luận thương hiệu trong doanh nghiệp gia đình hiếm khi thuần về thương hiệu. Nó lẫn với quan hệ cha con, quyền sở hữu và cảm xúc di sản. Cách gỡ là tách rõ ba vòng: chuyện gia đình, chuyện sở hữu và chuyện kinh doanh, để mỗi quyết định được bàn đúng ở vòng của nó.
- cha con chưa nói chuyện được thẳng trong cùng phòng: chọn founder coaching 1-1 cho từng thế hệ trước
- cần chốt cái gì giữ, cái gì đổi cho giai đoạn tới: chọn workshop lãnh đạo
- tranh luận cứ lặp lại mà không ra quyết định vì vướng vai vế: đưa cố vấn ngoài vào
- trộn ba vòng làm một: bàn chiến lược kinh doanh nhưng thực chất đang cãi chuyện gia đình
- Gen1 nói buông nhưng vẫn quyết ngầm, Gen2 mang tiếng có quyền mà không có quyền thật
Khi Gen2 ngồi vào bàn và nói muốn đổi mới thương hiệu, câu hỏi đầu tiên không phải là đổi cái gì mà là: chuyện này đang xảy ra ở vòng nào? Trong doanh nghiệp gia đình, một cuộc tranh luận tưởng là về logo hay tên thương hiệu rất thường là đang bàn chuyện gia đình, chuyện quyền lực và chuyện được công nhận, chứ không phải chuyện thị trường.
Ba vòng không được trộn
Tagiuri và Davis tại Harvard mô tả doanh nghiệp gia đình bằng mô hình ba vòng chồng lấn: vòng gia đình (family), vòng sở hữu (ownership) và vòng kinh doanh (business). Mỗi vòng có nguyên tắc vận hành riêng và người đứng ở giao điểm khác nhau sẽ có góc nhìn chính đáng khác nhau.
Vấn đề xảy ra khi ba vòng bị trộn vào một bàn họp. Anh / Chị đang bàn chiến lược thương hiệu, nhưng thực chất đang xử lý câu hỏi: ai có quyền quyết cuối cùng trong gia đình này? Tách đúng vòng không phải kỹ thuật, đó là điều kiện để cuộc trò chuyện có thể đi đến đâu đó thật sự.
Điều Gen1 sợ và điều Gen2 muốn
William Bridges, trong nghiên cứu về chuyển đổi (transitions), chỉ ra rằng mọi thay đổi đều đi qua ba khúc: kết thúc cái cũ, vùng trung gian mơ hồ và khởi đầu mới. Phần bị bỏ qua nhiều nhất là khúc đầu: kết thúc và mất mát của người đang buông.
Gen1 thường không phản đối đổi mới về mặt lý trí. Điều họ chưa được nói ra là nỗi lo: nếu cái tên, cái logo, cái cách làm từ thời mình bị thay, công sức ba mươi năm còn lại gì? Đây là câu hỏi chính đáng và cần được nghe trước khi bàn đến bất kỳ quyết định thương hiệu nào.
Ngược lại, Gen2 thường không muốn xoá di sản. Họ muốn được công nhận là người có năng lực, không chỉ là con cái. Hai nhu cầu này không mâu thuẫn nhau, chỉ là chưa có ai đặt tên cho chúng đúng chỗ.
Khi nào chọn hướng nào
Nếu cha con chưa nói chuyện thẳng được trong cùng phòng: Bắt đầu bằng coaching riêng cho từng thế hệ trước. Không có nền tảng đó, workshop chung chỉ là bề mặt.
Nếu đã có thể ngồi cùng nhau nhưng quyết định cứ lặp vòng: Cần một buổi làm việc có người điều phối (facilitator) từ ngoài vào. Người điều phối không phải người phân xử, họ giữ cho cuộc trò chuyện bám vào dữ kiện công việc thay vì trôi về vai vế.
Nếu tranh luận đã kéo dài và tạo khoảng cách trong gia đình: Đây không còn là bài toán thương hiệu. Anh / Chị cần giải quyết phần gia đình và phần sở hữu trước, thương hiệu sẽ dễ hơn nhiều sau đó.
Lỗi thường gặp khi chuyển giao
- Gen1 nói đã giao quyền cho Gen2 nhưng vẫn quyết ngầm ở các cuộc họp quan trọng. Gen2 mang tiếng có quyền mà không có quyền thật.
- Đổi mới thương hiệu bị đóng khung là phủ nhận công của thế hệ trước, thay vì là sự kế thừa theo cách mới phù hợp với thị trường hiện tại.
- Không ai chịu làm người điều phối vì tất cả đều là người trong nhà, và người trong nhà không thể vừa là người tham gia vừa là người giữ cuộc chơi công bằng.
- Đồng thuận được tuyên bố quá sớm, trước khi mỗi bên thật sự đi qua phần khó chịu của cuộc trò chuyện. Sam Kaner gọi đây là "vùng rên rỉ" (groan zone): giai đoạn mỗi bên phải thật sự nghe phía bên kia, không chỉ chờ đến lượt nói. Bỏ qua vùng này thì đồng thuận chỉ là nhượng bộ bên ngoài, và Gen2 sẽ âm thầm làm khác sau đó.
Trong chuyển đổi, vấn đề không phải là thay đổi tự nó, mà là mất mát mà người ta phải đi qua để đến được thay đổi đó.
William Bridges, Managing Transitions
Bảng kiểm quyết định
Chủ đề: Doanh nghiệp gia đình: giữ di sản đời đầu và đổi mới đời sau. Cẩm nang Sinh Vũ, sinhvu.com
Bấm chọn từng mục Anh / Chị thấy đúng, rồi bấm in hoặc lưu thành PDF để mang theo.
Nếu Anh / Chị đánh dấu phần lớn ở nhóm dấu hiệu trên, đây là lúc nên trao đổi kỹ hơn. Sinh Vũ có thể cùng Anh / Chị soi lại và đề xuất hướng đi.
Nguồn tham khảo
Tagiuri và Davis, Three-Circle Model of the Family Business System (Harvard). William Bridges, Managing Transitions. IAF Core Competencies. Sam Kaner, Facilitator's Guide to Participatory Decision-Making.
Câu hỏi thường gặp
Gen1 nói 'để Gen2 tự quyết' nhưng mọi cuộc họp vẫn kết thúc theo ý Gen1. Chuyện này bình thường không?
Rất phổ biến. Đây là tình trạng Gen1 đã nhượng quyền danh nghĩa nhưng chưa nhượng quyền thật sự. Không ai sai ở đây. Vấn đề là chưa có buổi nào ngồi chốt rõ: ai quyết cái gì, trong phạm vi nào, và khi bất đồng thì ai là người cuối cùng. Không chốt rõ điều đó thì mọi cuộc họp sẽ tiếp tục kết thúc theo quán tính.
Gen2 muốn đổi tên thương hiệu nhưng sợ Gen1 nghĩ là phủ nhận công sức xây dựng. Phải nói thế nào?
Đây là lỗi đóng khung rất thường gặp. Đổi mới bị hiểu là xoá đi, trong khi thực chất đổi mới là kế thừa theo cách mới. Trước khi bàn đổi hay không đổi, cần dành thời gian để Gen1 kể lại điều họ tự hào nhất và điều họ lo nhất nếu thương hiệu thay đổi. Khi cảm xúc di sản được nghe thật sự, cuộc trò chuyện về thương hiệu mới có thể đi xa hơn.
Bài viết là thông tin tham khảo. Phạm vi, giá và cam kết cụ thể của Sinh Vũ ghi trong hồ sơ đề xuất và hợp đồng đã ký.