Tên món ăn, tên sản phẩm chung có đăng ký nhãn hiệu độc quyền được không

Chốt nhanh

Tên chung chỉ loại sản phẩm, ví dụ 'phở', 'cà phê', 'bánh mì', và tên mô tả thuần túy đặc tính sản phẩm như 'giòn', 'tươi', 'thơm' đều không được đăng ký nhãn hiệu độc quyền vì pháp luật không cho phép một doanh nghiệp chiếm giữ từ ngữ mà cả ngành cần dùng chung. Nếu Anh Chị muốn tên gắn với tên món hoặc loại sản phẩm, cần thêm yếu tố phân biệt đủ mạnh để tổng thể không còn bị xem là mô tả thuần túy. Phần tên chung bên trong nhãn hiệu dù được cấp đăng ký tổng thể vẫn thường bị loại trừ khỏi phạm vi bảo hộ độc quyền, tức là người khác vẫn được dùng từ đó.

Câu trả lời ngắn: không đăng ký được. Nhưng lý do tại sao và hướng ra như thế nào mới là phần Anh Chị cần nắm, vì rất nhiều chủ thương hiệu phát hiện ra điều này sau khi đã dùng tên nhiều năm.

Thang phân biệt tính: nền tảng cần hiểu

Pháp luật nhãn hiệu quốc tế, bao gồm tinh thần được áp dụng tại Việt Nam theo Hiệp định TRIPS, xếp tên thương hiệu theo một thang gồm năm bậc, từ được bảo hộ mạnh nhất đến hoàn toàn không được bảo hộ:

Tên tự tạo (fanciful): từ không có nghĩa trong ngôn ngữ thông thường, được tạo ra chỉ để làm tên thương hiệu. Bảo hộ mạnh nhất.
Tên tùy tiện (arbitrary): từ có nghĩa thật nhưng hoàn toàn không liên quan đến sản phẩm. Bảo hộ mạnh.
Tên gợi ý (suggestive): ám chỉ đặc tính sản phẩm nhưng người nghe phải suy nghĩ mới hiểu liên kết. Thường đăng ký được.
Tên mô tả (descriptive): mô tả trực tiếp đặc điểm, chất lượng, thành phần sản phẩm. Chỉ đăng ký được nếu chứng minh được nghĩa thứ cấp (secondary meaning) qua sử dụng lâu dài.
Tên chung (generic): tên gọi của loại sản phẩm đó. Hoàn toàn không đăng ký được.

Tên món ăn như 'phở', 'bánh mì', 'cà phê' rơi vào bậc thấp nhất. Từ mô tả đặc tính như 'giòn', 'tươi', 'thơm' rơi vào bậc mô tả. Cả hai đều không vượt qua yêu cầu tính phân biệt để được cấp đăng ký độc quyền.

Pháp luật không cho phép một doanh nghiệp chiếm giữ từ ngữ mà toàn ngành cần dùng chung. Bảo hộ nhãn hiệu là bảo hộ sự phân biệt, không phải bảo hộ việc mô tả.
Nguyên tắc nhãn hiệu, Hiệp định TRIPS và thực tiễn Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam

Các trường hợp hay nhầm

Sinh Vũ gặp bốn nhầm lẫn phổ biến nhất trong nhóm này:

Viết hoa hoặc thêm dấu: "PHỞ" hay "Phở" hay "phở" đều có cùng nghĩa. Cơ quan xét đơn nhìn vào ý nghĩa ngữ nghĩa, không nhìn vào kiểu chữ.
Thêm tên địa danh: "Phở Hà Nội", "Cà phê Đà Lạt" vẫn bị từ chối vì kết hợp tên chung với tên địa lý mô tả nguồn gốc, cả hai đều là yếu tố mà nhiều người cần dùng.
Nhầm giữa bảo hộ tổng thể và bảo hộ từng yếu tố: Logo có tên món ăn bên trong có thể được cấp bảo hộ tổng thể cho phần hình ảnh và bố cục, nhưng giấy chứng nhận thường ghi chú loại trừ quyền độc quyền đối với phần chữ là tên chung đó.
Đặt tên xong mới tìm hiểu: Thương hiệu đã vận hành nhiều năm, đã in lên bao bì, đã truyền thông, rồi mới phát hiện không bảo hộ được phần tên. Chi phí thay đổi lúc này rất lớn.

Khi nào tên gắn với ngành vẫn đăng ký được

Hướng 1: Tên kết hợp tên chung với yếu tố phân biệt mạnh. Ví dụ tên riêng, từ tự tạo, hoặc yếu tố hình ảnh độc đáo. Tổng thể có thể đăng ký được, nhưng phần tên chung vẫn bị loại trừ khỏi phạm vi bảo hộ. Người khác vẫn được dùng từ 'phở' hay 'cà phê', họ chỉ không được copy toàn bộ tổng thể nhãn hiệu của Anh Chị.

Hướng 2: Tên tùy tiện hoặc tự tạo làm lõi, bổ sung descriptor ngành trong thiết kế. Tên thương hiệu không chứa từ ngành, nhưng nhận diện thương hiệu, tagline, hoặc mô tả trên bao bì nói rõ Anh Chị làm gì. Đây là hướng bảo hộ mạnh nhất và Sinh Vũ thường khuyến nghị cho doanh nghiệp muốn xây tài sản thương hiệu dài hạn.

Góc nhìn của Sinh Vũ

Nhu cầu muốn tên "nói lên ngành ngay lập tức" là hoàn toàn hợp lý về truyền thông. Khi người nghe nghe tên, họ hiểu ngay Anh Chị làm gì, không cần giải thích thêm. Đó là lợi thế thật.

Nhưng lợi thế đó đi kèm chi phí pháp lý: tên mô tả trực tiếp ngành nghề thì khó hoặc không bảo hộ được. Và khi thương hiệu lớn lên, không có bảo hộ nghĩa là đối thủ có thể dùng tên gần giống mà Anh Chị không có nhiều phương tiện pháp lý để ngăn.

Sinh Vũ giải quyết mâu thuẫn này theo một cách: đặt tên có yếu tố tùy tiện hoặc tự tạo làm lõi nhãn hiệu, rồi bổ sung từ mô tả ngành trong thiết kế thương hiệu, tagline, bao bì, không nhét từ mô tả vào chính tên. Ví dụ: tên thương hiệu là một từ không liên quan trực tiếp đến loại sản phẩm, nhưng thiết kế và truyền thông cho thấy rõ đó là thương hiệu phở, cà phê, hay bánh. Người tiêu dùng hiểu ngành qua trải nghiệm thương hiệu, không chỉ qua tên.

Đây không phải thỏa hiệp, đây là cách các thương hiệu lớn xây dựng tên: tên riêng làm tài sản độc quyền, thiết kế và nội dung làm cầu nối đến ngành.

Nguồn tham khảo

Abercrombie & Fitch Co. v. Hunting World, Inc., U.S. Second Circuit Court of Appeals, 1976. Hiệp định TRIPS, WTO. Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam. Thực tiễn xét đơn tại Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam. Kinh nghiệm thực hành đặt tên thương hiệu của Sinh Vũ.

Câu hỏi thường gặp

Tôi viết hoa toàn bộ hoặc thêm dấu vào tên món, như vậy có đăng ký được không?

Không, cách viết hoa hay thêm dấu không thay đổi bản chất ngữ nghĩa của từ. Cơ quan xét đơn nhìn vào ý nghĩa và tính phân biệt của từ, không nhìn vào kiểu trình bày chữ. Nếu nghĩa vẫn là tên loại sản phẩm, yêu cầu đăng ký phần chữ đó vẫn bị từ chối.

Tôi đăng ký logo có chứa tên món ăn, logo đó có được bảo hộ không?

Tổng thể logo bao gồm hình ảnh, màu sắc, cách bố cục có thể được bảo hộ nếu có tính phân biệt. Tuy nhiên phần chữ là tên chung bên trong logo thường bị ghi chú loại trừ, nghĩa là bảo hộ không bao gồm quyền độc quyền đối với từ đó. Anh Chị cần đọc kỹ giấy chứng nhận để biết phạm vi bảo hộ thực tế là gì.

Nếu tôi dùng tên đó lâu năm, sau này có đăng ký được không?

Có một khái niệm gọi là nghĩa thứ cấp (secondary meaning): nếu người tiêu dùng sau thời gian dài đã gắn tên đó với riêng thương hiệu của Anh Chị chứ không còn hiểu là tên chung, lúc đó có cơ sở để đăng ký. Nhưng đây là con đường dài, tốn kém, và phải chứng minh bằng bằng chứng cụ thể. Sinh Vũ khuyên đặt tên đúng ngay từ đầu thay vì đi con đường này.